با توسعه سیاسی جوامع، مفاهیم جدیدی وارد گفتمان سیاسی-مدنی کشورها شد که درگذشته‌های‌دور نمی‌توان سراغی از آنها یافت. هرچند شکل‌گیری دولت‌-ملت‌ها نقطه عطفی در تدوین قوانین و مقررات در قالب حقوق مدنی، حقوق بین‌الملل، حقوق خصوصی، حقوق عمومی و … بود و با این‌که رگه‌هایی از محتوای این حقوق و قواعد عرفی، اخلاقی و […]

 

با توسعه سیاسی جوامع، مفاهیم جدیدی وارد گفتمان سیاسی-مدنی کشورها شد که درگذشته‌های‌دور نمی‌توان سراغی از آنها یافت. هرچند شکل‌گیری دولت‌-ملت‌ها نقطه عطفی در تدوین قوانین و مقررات در قالب حقوق مدنی، حقوق بین‌الملل، حقوق خصوصی، حقوق عمومی و … بود و با این‌که رگه‌هایی از محتوای این حقوق و قواعد عرفی، اخلاقی و قانونی را می‌توان در نظام‌های سیاسی باستان، حکومت‌های دینی و سایر نظام‌ها و مکاتب سیاسی در گذشته دید، اما تدوین منظم و صریح آنها که به ارتقای مدنیت و قانون‌گذاری در جوامع انسانی کمک کرد، مقوله جدید است. یکی از مفاهیم جدید در حقوق به‎‌ویژه در کشور ما حقوق شهروندی است، بدیهی است تا پیش از این برای هر شهروند به عنوان عضوی از جامعه وظایفی متصور بود و افراد هر جامعه مکلف بودند بر اساس قوانین و مقرراتی که حاکمیت و نظام سیاسی برای آنها تدوین می‌کند، رفتار کنند، اما این‌که شهروندان هم در این میان دارای اختیارات و حقوقی باشند، کمتر به آن توجه می‌شد.

خوشبختانه امروزه حقوقی چون آزادی بیان و مذهب، تضمین مالکیت خصوصی و عمومی، حق اعتراض، آزادی انتخاب شغل، حق رای، برخورداری از بیمه و حقوقی از این دست در زمره حقوق بدیهی شهروندان هر جامعه به شمار می‌آیند و حداقل مردم کشورهای مختلف برای دستیابی به آنها تلاش می‌کنند. سابقه حقوق شهروندی در ایران نیز گرچه به دوران کوروش کبیر باز می‌گردد، اما در دوران مدرن نیز از زمان مشروطه و پس از انقلاب اسلامی در قوانین موضوعه تاکنون طرح و پیگیری شد.

… اما قانون احترام به آزادی‌های مشروع و حفظ حقوق شهروندی در سال ۱۳۸۳ اهمیت بیشتری یافت. در دوران ریاست‌جمهوری دکتر روحانی حقوق شهروندی به یک مفهوم رایج و پرکاربرد در ادبیات سیاسی کشور تبدیل شد و با توصیف اصول مختلف و انتشار ۱۲۰ماده‌ای آن در سال ۹۵ به یکی از دستاوردهای دولت یازدهم تبدیل شد. یکی از مهم‌ترین مبانی و مستندات حقوق شهروندی در سیره نظری و عملی امام علی(ع) و به‌ویژه آموزه‌های موجود در نهج‌البلاغه و حکمت‌ها و سخنان آن حضرت است. موضوعات مهمی چون حقوق اجتماعی، حق حیات، آزادی، عدالت، مساوات، و مبارزه با ظلم و ستمگری و تجاوز، حقوق مردم و رهبران، از موضوعاتی است که در نهج‌البلاغه بسیار مورد توجه قرار گرفته و در اشارات حضرت علی(ع) تاکیدات بسیاری در مورد حقوق متعدد در جامعه بشری مطرح شده است. نهج‌البلاغه نگاه فراگیری درباره حقوق شهروندی ارائه می‌دهد که نه از روی شفقت و احساس، که از قوه عقل و عدالت بهره می‌گیرد و تنوع را رسمیت می‌بخشد.
ایشان حق رهبر بر مردم و حق مردم بر رهبر را بزرگ‌ترین حق در میان حقوق معرفی می‌کند و اصلاح جامعه را منوط به اصلاح هر دو می‌داند؛ چنان‌که اگر رهبر و مردم هر دو به وظایف خویش عمل کنند و حقوق طرف مقابل را پاس دارند، حق در آن جامعه نهادینه و شکوه می‌یابد و راه‌های دین پدیدار و نشانه‌های عدالت برقرار و سنت پیامبر(ص) پایدار می‌شود.
از دیگر حقوق سیاسی شهروندان، برابری و یکسانی در مقابل قانون است. همه از حقوق مساوی برخوردارند و قانون از همه یکسان حمایت می‌‌کند. این آموزه از خلال بیانات حضرت علی(ع) در موارد بسیار به‌دست می‌آید که ایشان با امر به عدالت و عدم تبعیض، می‌فرمودند: «عدالت هر چیزی را در جای خود می‌نهد، درحالی‌که بخشش آن‌ را از جای خود خارج می‌‌کند، عدالت تدبیر عمومی مردم است، درحالی‌که بخشش گروه خاصی را شامل می‌شود. پس عدالت شریف‌تر و برتر است». همچنین این گفتارکه«اگر کسی را بر دیگری حقی باشد که دیگری را بر او حقی نباشد، چنین حقی مختص خداوند سبحان است، و آفریدگانش را چنین حقی نیست، زیرا او قدرت و توانایی دارد و در هر چه قضا و قدر گوناگون او جاری گردد، عادل و دادگر است.» نشان می‌دهد رابطه مردم با حاکمیت و رهبران سیاسی خود یک رابطه دو طرفه است و شهروندان نیز دارای حقوقی هستند که در بخش‌های مختلف نهج‌البلاغه به کرات به آن پرداخته، به گونه‌ای که بسیاری از آنها گرچه حقوقی صریح وآشکار هستند، اما حضرت برای تاکید بر روی آنها عمداً آنها را در لابه‌لای بیانات و مکتوبات خود ذکر کرده است.
نامه ۵۳ به مالک اشتر یکی از جلوه‌های مهم ترسیم حقوق شهروندی در نهج‌البلاغه است. امام علی(ع) در این نامه مالک را به رعایت عدل و انصاف، حقوق شهروندی، حقوق بشر، مصالح عامه، تساهل با شهروندان، تدارک مشارکت و… توصیه می‌کند. ایشان حتی غیرمسلمان بودن را دلیلی برای تفاوت در حقوق شهروندان نمی‌داند و با تدقیق در سایر روایات و اشارات نیز می‌توان تاکید بر حقوق شهروندی را در نهج‌البلاغه به راحتی دریافت و آن را به کار بست. با بهره‌گیری از چنین مضامین و مفاهیمی در آموزه‌های دینی به ویژه نهج‌البلاغه تلاش دولت یازدهم و دوازدهم را در تقویت جایگاه حقوق شهروندی می‌توان قابل دفاع دانست، اما بدیهی است تا رسیدن به نقطه مطلوب باید با مشارکت شهروندان، پیگیری نخبگان و البته اصحاب رسانه برای نهادینه شدن مفهوم حقوق شهروندی در جامعه تلاش کرد.

سرمقاله روزنامه همدلی
ولی‌الله شجاع پوریان